 |
Biografie
 Marks Karol, Karl Heinrich Marx, ur. 5 V 1818, Trewir, zm. 14 III 1883, Londyn, niem. filozof, twórca koncepcji ekon.,
działacz polit.; jeden z najważniejszych teoretyków i
ideologów socjalizmu. Urodzony w zasymilowanej rodzinie żyd. o poglądach
liberalnych. Studiował prawo, a następnie filozofię na uniwersytetach w Bonn i
Berlinie, gdzie wszedł w środowisko tzw. młodoheglistów. W 1841 uzyskał
doktorat z filozofii na uniw. w Jenie na podstawie
pracy o filozofii przyrody Demokryta i Epikura;
następnie podjął pracę w piśmie "Rheinische Zeitung". Gdy wyd. pisma zostało zakazane, wyjechał z
Niemiec, i poza krótkim pobytem 1848-49, zakończonym aresztowaniem i wydaleniem
z kraju, nigdy już do nich nie wrócił. Mieszkał w Paryżu, Brukseli, a w końcu w
Londynie, gdzie osiadł na stałe.
Pierwsze prace M. były związane z polemikami w środowisku
młodoheglistów: Wstęp do krytyki Heglowskiej filozofii prawa (1843, wyd.
1927, wyd. pol. 1960), W kwestii żydowskiej (1843, wyd. pol. 1896), Rękopisy
ekonomiczno-filozoficzne z 1844 r. (wyd. 1932, wyd. pol. 1958), Święta
rodzina (1845, wspólnie z F. Engelsem, wyd. pol. 1957), Ideologia
niemiecka (1845-46, wspólnie z Engelsem, wyd. 1932, wyd. pol. 1961).
Krytykował w nich koncepcje, które w ideach rel. czy
filoz. upatrywały moc sprawczą historii i zmian społecznych. Źródło zmian
tkwiło według M. w procesach ekon., które w wyniku
złożonych oddziaływań miały z czasem doprowadzić do wszechstronnej emancypacji
człowieka. W późniejszym okresie coraz więcej miejsca poświęcał problematyce ekon.: Nędza filozofii (1847, wyd. pol. 1886, wyd. współcz. 1949), Manifest komunistyczny (1848,
wspólnie z Engelsem, wyd. pol. 1883, wyd. współcz.
1983), Zarys krytyki ekonomii politycznej (1857-59, wyd. 1939, wyd. pol.
1986), Przyczynek do krytyki ekonomii politycznej (1859, wyd. pol.
1889), Kapitał (t. 1 1867, wyd. pol. 1884; t. 2-3 wyd. z rękopisu przez
Engelsa 1885-94, wyd. pol. 1955, 1957-59), Krytyka programu gotajskiego (1875, wyd. pol. 1949, wyd. 2 1975). M. publikował także prace o charakterze polit. i społ.: Walki klasowe we Francji 1848-50 (1850, wyd. pol. 1906, wyd. współcz. 1979), 18 brumaire'a Ludwika Bonaparte (1852, wyd. pol. 1889,
wyd. współcz. 1980). Był aktywny w tworzeniu i
kształtowaniu międzynar. ruchu komunist.,
który miał doprowadzić do światowej rewolucji. Efektem jego działalności była
tzw. Pierwsza Międzynarodówka (Międzynarodówka I) powstała 1864 i rozwiązana
przez M. 1876 na konferencji w Filadelfii.
M. był jednym z najbardziej wpływowych i kontrowersyjnych
myślicieli ostatnich stuleci. Po części spory brały się z faktu, iż niektóre
jego prace opublikowano dopiero w XX w. Przez długi czas podstawową wykładnią
myśli M. była ta, jaką dał jej Engels, a więc bliska scjentyzmowi i
ekonomizmowi. Później zwrócono uwagę na rolę wątków heglowskich, zwł. we
wczesnej jego twórczości. Wywołało to spory wokół różnic między myślą M.
młodego i starego. W momencie uczynienia z teorii M. ideologii państw., pojawił
się problem związku tej teorii z rzeczywistością polit. komunist. państwa totalitarnego. Według niektórych
interpretacji komunizm był prawomocną, choć niekonieczną konsekwencją teorii
M., natomiast wg innych stanowił on oczywistą realizację jej antyliberalnego
przesłania. Teoria M. ma nadal niemało zwolenników i w wersjach zmodyfikowanych
stanowi trwały element części nurtów współcz.
humanistyki.
 Engels Fryderyk, ur. 28 XI 1820, Barmen (ob. część m. Wuppertal, Nadrenia Pn.-Westfalia),
zm. 5 VIII 1895, Londyn, niem. myśliciel i działacz
rewolucyjny; jeden ze współorganizatorów i przywódców I i II Międzynarodówki; od 1844 przyjaciel i współpracownik K. Marksa, współtwórca
marksizmu i tzw. socjalizmu naukowego. Pochodził z rodziny przemysłowców (syn
właściciela fabryki włókienniczej) i oprócz działalności pisarskiej oraz polit. prowadził interesy w firmie swego ojca; wczesne
poglądy filozoficzne E. kształtowały się w kręgu młodoheglistów (heglizm),
następnie rozwijały we współpracy z Marksem, a w ostatniej fazie uległy wpływom pozytywist. scjentyzmu. Zainteresowania E.
koncentrowały się wokół problematyki ekon., socjol. i nauk przyr.; przyczynił się wydatnie do
popularyzacji marksizmu, a zarazem do powstania licznych jego uproszczeń i
stereotypów; późne poglądy E. stały się podstawą ukształtowania się
scjentystycznej interpretacji idei filoz. Marksa. Był współautorem (wraz z
Marksem) m.in. prac: Święta rodzina (1845, wyd. pol. 1957), Ideologia
niemiecka (1845-46, wyd. pol. 1932), Manifest komunistyczny (1848,
wyd. pol. 1883); najbardziej znane własne prace E. to: Położenie klasy
robotniczej w Anglii (1845, wyd. pol. 1961), Rozwój socjalizmu od utopii
do nauki (1877, wyd. pol. 1882), Anty-Dühring (1877-78, wyd. pol. 1948), Dialektyka przyrody (1925, wyd. pol.
1953), Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa (1884, wyd.
pol. 1885). Po śmierci Marksa E. oprac. i wydał 2. i 3. tom Kapitału.
 LENIN WŁODZIMIERZ właśc. W.I. Uljanow, ur. 22 IV 1870, Symbirsk, zm. 21 I 1924, Gorki k.
Moskwy, ros. działacz komunist., twórca partii
bolszewickiej, organizator i pierwszy przywódca państwa sowieckiego, ideolog
komunizmu, publicysta polityczny, z wykształcenia prawnik. W 1893-95 działał w
Petersburgu w konspiracyjnych marksistowskich kółkach rewolucyjnych;
współzałożyciel (1895) nielegalnego Związku Walki o Wyzwolenie Klasy
Robotniczej; 1895 aresztowany, 1897 skazany na zesłanie (w. Szuszeńskie nad Jenisejem); na Syberii ożenił się z N. Krupską. Po powrocie z zesłania
1900-05 przebywał na emigracji, gł. w Szwajcarii (również w Niemczech i
Anglii), gdzie był jednym z założycieli "Iskry" - organu prasowego powstałej
1898 SDPRR. Forsując swoją koncepcję "partii nowego typu" (jednolitej
programowo, scentralizowanej partii zawodowych rewolucjonistów), doprowadził na
II Zjeździe SDPRR (1903) do rozłamu na mienszewików i bolszewików. W 1905
wrócił do Petersburga i kierował działalnością bolszewików podczas rewolucji
1905-07; po jej upadku ponownie emigrował, przebywał w Szwajcarii, Francji, na
ziemiach pol. (Poronin, Kraków). W IV 1917 za zgodą i z finansową pomocą niem. władz wojsk. przejechał przez obszar przez nie
kontrolowany i przybył do Piotrogrodu, gdzie
opublikował tzw. tezy kwietniowe przewidujące przekształcenie rewolucji
burżuazyjnej (rewolucja lutowa 1917) w socjalist. i
przejęcie władzy przez Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. Po nieudanej
próbie VII 1917 bolszewickiego zamachu stanu Rząd Tymczasowy wydał nakaz
aresztowania L.; początkowo ukrywał się nad jez. Razliw k. Piotrogrodu, następnie w Finlandii. W końcu
października L. wymógł na KC SDPRR(b) decyzję o przeprowadzeniu zbrojnego przewrotu,
który zapoczątkował rewolucję październikową; 8 XI stanął na czele Rady
Komisarzy Lud. jako niekwestionowany przywódca i faktyczny dyktator państwa
sowieckiego. Po stłumieniu tzw. buntu lewicowych eserowców przeforsował, wbrew
zdaniu większości kierownictwa partyjnego, zawarcie III 1918 pokoju z Niemcami
(brzeski traktat pokojowy); umożliwiło to bolszewikom skoncentrowanie się na
wojnie domowej, którą L. zamierzał na początku wykorzystać do narzucenia
systemu komunist. krajom ościennym, m.in. Polsce
(wojna polsko-bolszewicka 1919-21), a w końcowej fazie - do urzeczywistnienia
rewolucji światowej. W 1919 z jego inicjatywy utworzono Międzynarodówkę
Komunistyczną (Komintern). W okresie wojny domowej, utrwalania dyktatury
partyjnej, komunizmu wojennego i w latach powojennych wywarł decydujący wpływ
na ukształtowanie się podstaw totalitarnego modelu ustrojowego państwa komunist., w którym pełnia władzy polit., ekon., wojsk. i policyjnej (Czeka) znalazła się w
gestii centr. partyjno-państw. ośrodka kierowniczego.
Był inicjatorem masowego terroru traktowanego jako narzędzie sprawowania władzy
(m.in. wprowadzenie jako kategorii prawnej pojęcia "wroga ludu", wyjęcie spod
prawa całych grup społ., system zakładników, masowe egzekucje, utworzenie
łagrów). W 1921 w obliczu gosp. załamania kraju, klęski głodu i przejawów społ.
oporu (kronsztadzkie powstanie, tambowskie powstanie)
proklamował Nową Ekonomiczną Politykę.
Od XI 1922, na skutek pogarszającego się stanu zdrowia
(raniony podczas zamachu 30 VIII 1918), celowo izolowany przez Biuro Polit. w Gorkach, starał się wywierać osobisty wpływ na decyzje polit., inicjując m.in. powstanie ZSRR. W dyktowanych pod
koniec życia notatkach, zw. potocznie testamentem politycznym L., formułował
dyrektywy polit., ale również poddał krytyce J.
Stalina (z którym wówczas pozostawał w ostrym ambicjonalnym konflikcie) i in.
członków kierownictwa partyjnego, sugerując utworzenie po swej śmierci
kolektywnego kierownictwa. Został pochowany, wbrew woli Krupskiej, na Placu
Czerwonym w Moskwie w specjalnie zbudowanym Mauzoleum. Oficjalny kult L.
przetrwał do upadku ZSRR; w Rosji kontynuują go zwolennicy partii
komunistycznej. Główne prace: Rozwój kapitalizmu w Rosji (1899, wyd.
pol. 1953), Co robić (1902, wyd. pol. 1933), Materializm a empiriokrytycyzm (1909, wyd. pol. 1949), Imperializm jako najwyższe stadium kapitalizmu (1917, wyd. pol. 1919), Państwo a rewolucja (1918, wyd. pol. 1919), Nieizwiestnyje dokumienty 1891-1922 (1999)
 STALIN JÓZEF W, pseud. Koba, nazwisko
pierwotne Iosif Dżugaszwili, ur. 6 XII 1878, Gori (Gruzja), zm. 5 III 1953, Kuncewo (obecnie część Moskwy), działacz komunistyczny i
dyktator ZSRR, Gruzin; od 1943 marszałek, a od 1945 generalissimus Związku
Radzieckiego.
Syn szewca; 1894-99 kształcił się w prawosławnym seminarium
duchownym w Tyflisie (ob. Tbilisi); usunięty, od 1898 związany z
socjaldemokracją; od 1903 w partii bolszewickiej, w czasie rewolucji 1905-07
brał udział m.in. w akcjach zdobywania pieniędzy dla SDPRR, co zwróciło nań
uwagę W. Lenina; w okresie 1902-17 kilkakrotnie aresztowany i zsyłany,
4-krotnie uciekał z zesłania; 1912, z inicjatywy Lenina, został zaocznie
wybrany na czł. KC i Ros. Biura SDPRR(b); należał do
redakcji "Prawdy" (1917) i in. pism bolszewików (np. petersburskiej "Zwiezdy"); 1913-17 na zesłaniu na Syberii (rejon turuchański). Po rewolucji lutowej przyjechał do Piotrogrodu; początkowo zajmował stanowisko umiarkowane
wobec Rządu Tymczasowego, sprzeciwiając się radykalizmowi podglądów Lenina,
wkrótce jednak stał się jego stronnikiem; jako czł.
Kom. Wojsk.-Rewolucyjnego współorganizator zbrojnego przewrotu bolszewickiego i
rewolucji październikowej. W pierwszym rządzie sowieckim (Rada Komisarzy
Ludowych) był 1917-22 komisarzem lud. ds. narodowościowych, a 1919-22 - także
komisarzem Inspekcji Robotniczo-Chłopskiej (Rabkrin),
co pozwoliło mu umocnić swoją pozycję w aparacie władzy; jednocześnie 1919-53
był czł. Biura Polit. RKP(b), potem WKP(b) i KPZR; w
czasie wojny domowej poparł Lenina w sporze między przywódcami bolszewickimi
dotyczącym traktatu brzeskiego z państwami centr.
(1918); komisarz różnych frontów w czasie wojny domowej, także 1920 w czasie
wojny z Polską. W IV 1922 w związku z chorobą Lenina został wybrany (z
rekomendacji L. Kamieniewa) na adm. wówczas
stanowisko sekr. generalnego (genseka) partii komunistycznej. S. udało się
ukryć przed kierownictwem bolszewików negatywną opinię o sobie, jaką mu
wystawił Lenin przed śmiercią.
Zajmowane stanowisko, dzięki talentom organizacyjnym,
bezwzględności działania, intryganctwu i wielkiej żądzy władzy, wykorzystał do
rozciągnięcia kontroli nad stale powiększanym aparatem partyjnym; w swoich
działaniach w sposób mistrzowski realizował w praktyce zasady leninowskiej
dialektyki (leninizm), adaptując i wykorzystując te elementy ideologii leninowskiej,
które służyły umacnianiu jego osobistej władzy; został faktycznym przywódcą
partii i państwa. Po podporządkowaniu sobie aparatu bezpieczeństwa (GPU, NKWD)
zmierzał do władzy dyktatorskiej i eliminacji rywali; najpierw, działając w
przymierzu z G. Zinowjewem i Kamieniewem usunął jako konkurenta Trockiego, potem - Kamieniewa, Zinowjewa, N. Bucharina i A. Rykowa;
podporządkował politykę sowiecką własnej wizji nieuchronności konfliktu świat.;
w tym też czasie sformułował tezę o zaostrzaniu się walki klasowej w miarę
postępów w budowie socjalizmu, co stało się ideol.
uzasadnieniem masowego terroru wprowadzonego w latach 30. W 1928 zaczął
forsować program przyspieszonej kolektywizacji rolnictwa i industrializacji
ZSRR; realizacji programu towarzyszyła klęska głodu (pochłonęła miliony ofiar)
oraz masowe zbrodnie i represje (obozy sowieckie) obejmujące wszystkie
narodowości i warstwy społ. ZSRR; 1934 wykorzystał zabójstwo S. Kirowa, I sekr.
Kom. Leningradzkiego partii komunist. (część
działaczy partyjnych próbowała wysuwać Kirowa jako kontrkandydata S. na
stanowisko sekr. generalnego), do wprowadzenia systemu własnej dyktatury
(stalinizm). Rozpoczęła się wówczas akcja masowego terroru zw. wielką czystką
(zastraszenie społeczeństwa, likwidacja leninowskiej elity partyjno-państw.);
procesy polit. (procesy moskiewskie) na ogromną skalę
objęły również kadrę dowódczą Armii Czerwonej (m.in. 1937 skazano na śmierć
marsz. M. Tuchaczewskiego); oznaczało to wzmocnienie
totalitarnego, ludobójczego systemu rządów. Przez Międzynarodówkę Komunistyczną
S. wywierał także przemożny wpływ na świat. ruch komunist.,
w tym na działalność Komunistycznej Partii Polski. Zawierając sojusz z
III Rzeszą (pakt Ribbentrop-Mołotow), umożliwił
Niemcom rozpoczęcie agresji zbrojnej na Polskę, przyczyniając się do wybuchu II
wojny światowej. Zgodnie z zawartym porozumieniem wydał rozkaz rozpoczęcia
inwazji na Polskę 17 IX
1939,
a
następnie zesłania części mieszkańców w głąb ZSRR
(deportacja); jest odpowiedzialny za wymordowanie pol. oficerów, policjantów
oraz urzędników państw. uwięzionych po 17 IX 1939 (Katyń, Ostaszków,
Starobielsk); sojusz z Niemcami umożliwił mu włączenie w skład ZSRR części
Polski, Finlandii (wojna sowiecko-fińska 1939-40) i Rumunii (Besarabia i
Bukowina) oraz anektowanie Litwy, Łotwy i Estonii. Jako sojusznik hitlerowskich
Niemiec ściśle przestrzegał zobowiązań wobec III Rzeszy, m.in. dostarczał
Niemcom zaopatrzenie wspomagające ich działania zbrojne na zachodzie Europy;
stronie niem. przekazywał też osoby niepożądane na
terytorium ZSRR (m.in. niektórych działaczy komunistycznych). Od V 1941 był przewodn. Rady Komisarzy Lud. ZSRR.
Po niespodziewanym dla siebie ataku Niemiec na ZSRR przeżył
psychiczne załamanie, jednak jego władza - mimo początkowych klęsk Armii
Czerwonej, spowodowanych w znacznym stopniu wymordowaniem w okresie wielkiej
czystki na jego polecenie kadry dowódczej - w tym okresie nie była zagrożona.
Został komisarzem lud. obrony, nacz. dowódcą sił zbrojnych i przewodn. Państw. Kom. Obrony oraz Kwatery Głównej. Związał
się sojuszem z USA i W. Brytanią, a także zawarł układ z rządem pol. na
uchodźstwie (układ polsko-sowiecki) 30 VII 1941, w którym m.in. zgodził się na
anulowanie sowiecko-niem. porozumień z 1939,
dotyczących rozbioru Polski oraz na uwolnienie Polaków zatrzymanych w
więzieniach i łagrach, a także na utworzenie pol. armii na terytorium ZSRR. W
polityce wewn. w tym okresie dotychczasową ideologię
komunizmu zastąpił przejściowo hasłami nar., odwołując się do ros. patriotyzmu,
zezwolił też na ograniczoną działalność zwalczanej dotąd ros. Cerkwi
prawosławnej. Mimo popełnianych przez S. błędów militarnych, dzięki
determinacji społeczeństwa, umiejętnościom dowódców oraz pomocy amer. w ramach Lend Lease Act (ustawa o pożyczce i dzierżawie), Armia Czerwona 1942 odniosła pierwsze sukcesy
militarne (bitwa pod Moskwą). Dalsze zwycięstwa (stalingradzka bitwa, Kursk)
wykorzystał na kolejnych konferencjach wielkiej trójki (teherańska konferencja
1943, jałtańska konferencja, poczdamska konferencja 1945), podczas których miał
silny wpływ na ich przebieg i wyniki, zwł. w sprawie rozciągnięcia sowieckiej
strefy wpływów na Europę Środk., w tym Polskę, także
na sprawę granic Polski. Po zakończeniu wojny nadal prowadził politykę
bezwzględnego terroru w ZSRR (m.in. deportacje całych narodów - Czeczenów, Inguszów, Tatarów i in. na Syberię i do Kazachstanu). Był
inicjatorem narzucenia państwom Europy Środkowowschodniej (także Polsce, gdzie
m.in. do konstytucji 1952 wprowadził osobiście szereg zmian i uzupełnień)
sowieckiego modelu ustrojowego i zależności ideol., polit. i ekon. od ZSRR. Działania
te przyczyniły się m.in. do konfliktu ZSRR z Jugosławią (1948) oraz odsunięcia
W. Gomułki od władzy w Polsce i przyspieszenia sowietyzacji krajów satelickich.
Polityka imperialna S. zmierzająca do ustanowienia komunizmu w całej Europie
(m.in. 1948-49 blokada Berlina), a także na innych kontynentach (np. 1950
ingerencja w Korei), doprowadziła do rozpoczęcia okresu zimnej wojny.
Kult osoby S., kreowany już od lat 20., przybrał monstrualne
formy: sławiony jako genialny wódz i mąż stanu, myśliciel i teoretyk marksizmu,
wypowiadał autorytatywne sądy w najrozmaitszych dziedzinach - od filozofii i
ekonomii po językoznawstwo; jego śmierć wywołała falę histerii w propagandzie i
społeczeństwie sowieckim; ciało zmarłego zmumifikowano i umieszczono w
Mauzoleum Lenina na placu Czerwonym. Wyrazy hołdu składano również w Polsce,
czego przykładem było przemianowanie (1953-56) Katowic na Stalinogród.
Rozpoczęta po śmierci dyktatora selektywna i niekonsekwentna destalinizacja, zwł. na XX Zjeździe KPZR 1956 wyrażała się
gł. w demaskowaniu tzw. kultu jednostki (m.in. zmiana nazwy m. Stalingrad na
Wołgograd, usunięcie 1961 ciała S. z Mauzoleum - spalono je i umieszczono pod
murem kremlowskim), zakończyła jednak w ZSRR i państwach zależnych epokę
masowego terroru.
Wołgograd, usunięcie 1961 ciała S. z Mauzoleum - spalono je
i umieszczono pod murem kremlowskim), zakończyła jednak w ZSRR i państwach
zależnych epokę masowego terroru.
 Trocki Lew D, właśc. L.D. Bronstein, ur. 7 XI 1879, Iwanowka k. Jelizawetgradu (ob. Kirowograd), zm. 21 VIII 1940, Meksyk, działacz
i ideolog ros. i międzynar. ruchu komunist.
(trockizm). Od 1896 w ros. ruchu robotniczym, 1899-1902 w więzieniu i na
zesłaniu, 1902-05 na emigracji, uczestnik sporów programowych o model partii i
strategię rewolucji, zakończonych podziałem na mienszewików i bolszewików;
jeden z przywódców rewolucji 1905-07, po jej klęsce ponownie na emigracji; po
powrocie (V 1917) wstąpił do partii bolszewickiej, wybrany do jej KC; przewodn. Piotrogrodzkiej Rady
Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, odegrał ważną rolę w bolszewickim
przewrocie zbrojnym i wojnie domowej, a także w wojnie pol.-bolszewickiej
1919-21; 1917-18 lud. komisarz spraw zagranicznych, następnie spraw wojsk. i
mor., organizator Armii Czerwonej, czł. Biura Polit.
RKP(b); od utworzenia Międzynarodówki Komunistycznej (1919) czł.
jej Kom. Wykonawczego; współpracownik, a zarazem oponent W. Lenina w niektórych
kwestiach (brzeski traktat pokojowy, zerwanie pierwszego rozejmu i rokowań,
spór o model i status ustrojowy związków zawodowych), jeden z gł. pretendentów
do władzy po Leninie; od 1923 odsunięty od władzy, przywódca opozycji wewnątrz
partii, występował przeciwko dyktaturze J. Stalina i jego aparatu, rzecznik
industrializacji kraju i dobrowolnej kolektywizacji rolnictwa. Od 1924 usuwany
ze stanowisk polit., m.in. 1926 z Biura Polit.
WKP(b), 1927 z Kom. Wykonawczego Międzynarodówki Komunist.
oraz z KC WKP(b), następnie usunięty z partii; 1928 zesłany do Ałma Aty; 1929 wydalony z ZSRR (1932 pozbawiony obywatelstwa),
przebywał na emigracji w Turcji (1929-33), Francji (1933-35), Norwegii
(1935-37), Meksyku. Założyciel i przywódca Międzynar.
Lewej (tj. lewicowej) Opozycji, 1930-33 zwolennik wspólnej walki komunistów i
socjalistów przeciwko faszyzmowi; od 1933 propagował utworzenie nowych partii komunist. i nowej międzynarodówki; głosił konieczność
rewolucyjnego obalenia dyktatury Stalina w ZSRR; 1938 zał. Międzynarodówkę IV;
zamordowany w Meksyku przez sowieckiego agenta. T. był twórcą teorii
nierównomiernego rozwoju (społ.-gosp. regionów
świata) i opartej na niej teorii permanentnej rewolucji, która służyła jako
uzasadnienie taktyki walki grup (następnie partii) trockistowskich -
przeciwstawnej stalinowskim koncepcjom Międzynarodówki Komunist i krajowych partii komunistycznych. Główne prace: Prawda o Rosji Sowieckiej (1928, wyd. pol. 1929), Moje życie (1929, 1 wyd. pol. 1930, 2 wyd.
1990), Historia rewolucji rosyjskiej (t. 1-2 1931-33, wyd. pol.
1932-34), Zbrodnie Stalina (1937, wyd. pol. 1937), Zdradzona
rewolucja. Czym jest ZSRR i dokąd zmierza? (1936, wyd. pol. 1991), Agonia
kapitalizmu a zadania Czwartej Międzynarodówki (1938, wyd. pol. 1990).
 GUAVERA [gewara] ERNESTO, zw. Che, ur. 14 VII 1928, Rosario (Argentyna),
zm. 9 X 1967,
La Higuera
(Boliwia), rewolucjonista latynoamer., z zawodu lekarz. W 1952-54 podróżował po
Ameryce Łac.; 1954 w Gwatemali był świadkiem obalenia legalnego rządu przez
siły proamer.; w Meksyku przyłączył się do kierowanej
przez F. Castro grupy rewolucjonistów kubańskich i 1956 wziął udział w zbrojnej
ekspedycji na Kubę w celu obalenia dyktatury F. Batisty;
został jednym z czołowych komendantów Armii Powstańczej; podczas ofensywy
partyzanckiej 1958 dowodził tzw. kolumną inwazyjną, która wyruszyła z Sierra
Maestra na zachód, stoczyła zwycięską bitwę o m. Santa Clara i 2 I 1959 zajęła Hawanę. G., jako najważniejsza po Castro osobistość władzy
rewolucyjnej, 1959-60 kierował komórką planowania strategicznego, wydziałem
szkoleniowo-oświat. nowej armii, Bankiem Nar., 1961-65 był min. przemysłu;
forsował kurs antyamer., radykalną reformę rolną,
nacjonalizację gospodarki, dywersyfikację rolnictwa i uprzemysłowienie (co
zakończyło się niepowodzeniem) oraz budowę socjalizmu, sojusz z ZSRR i akces do
ruchu państw niezaangażowanych. Autor prac o wojnie partyzanckiej: Kuba.
Wojna partyzancka (1960, wyd. pol. 1961), Epizody wojny rewolucyjnej (1963, wyd. pol. 1981), propagował guerrillę jako
podstawę strategii rewolucyjnej w Ameryce Łac., Afryce i Azji, organizował
pomoc dla partyzantki w innych krajach; miał zamiar objąć dowództwo guerrilli tworzącej się w Argentynie, ale ta 1964 poniosła
fiasko, co zmusiło go do zmiany planów. W 1965 na czele grupy wojskowych
kubańskich wziął udział w walkach partyzantów kongijskich i ruandyjskich nad
jez. Tanganika, ale po porażce w Kongo wrócił na Kubę. W 1966 przybył do
Boliwii w celu realizacji swojej strategii rewolucji kontynent.; stanął na
czele wielonar. (boliwijsko-kubańsko-peruwiańskiego)
oddziału Armii Wyzwolenia Nar.; opuszczona przez KP Boliwii i działająca na
odludziu guerrilla stopniała w starciach z armią
rządową, która pojmała rannego G. i zastrzeliła go na rozkaz prez. Boliwii,
gen. R. Barrientosa. Wkrótce po śmierci G. w Hawanie
wydano jego Dziennik z Boliwii (1968, wyd. pol. 1969); 1968 i ponownie
1997 stał się idolem radykalnych środowisk młodzieżowych i wielu ruchów
lewicowych. Zwłoki G. sprowadzono 1997 na Kubę i pochowano w Santa Clara.
Powrót, do początku strony
|
|
